Øklands uforsonlege buddhisme

Artikkel av Hadle Oftedal Andersen
Fra Ramponerte klassikarar

Det er fleire grunnar til at eg har omtalt Einar Økland som «uforsonleg buddhist». Eg gjorde det i samband med den siste diktsamlinga hans, der han heilt tydeleg kombinerer ei meditativ haldning med eit ubøyeleg, närmast agressivt syn på tilväret. For Økland mediterer over verda og over korleis alt er og ikkje er illusjon. Men han er ikkje fatalist. I alle fall ikkje på framtida sine vegner. Eg ser føre meg den øklandske posisjonen som lik eller liknande buddhistmunken som heller parafin over seg og set fyr på, buddhistmunken som sit i lotus-stilling og brenn framføre stridsvognene. Og dette er ein idé han sjølv har sett meg på, indirekte, gjennom eit av dikta i Romantikk (1979):

Mannbrannen

Der sit ein mann i logar.
Han kan ikkje brenne opp.
Men han kan ikkje reise seg heller.

Eit tørt strå
stukke inn i hans eld
vil ikkje brenne med han.

Før du sansar det har han bytt plass
med deg
og gått bort
tørr og heil.

Han vanvørder vatnet.
Han krev aldri å bli utørst.
I livets tronge dal går han fram
om nettene.

Før nokon spør svarar han:
Eg er framme nå.

Men det sit ein mann i logar.

Dette diktet sirklar inn nokre ting som er typiske for det beste i Øklands forfattarskap. Det sirklar inn den uforsonlege buddhismen, som kan utleggast på følgande måte: Første strofe: Det eksisterer noko passivt som opplever smerte ved å vera til. Andre strofe: Dette er heilt skild frå det andre, det aktive. Tredje strofe: Det passive kan bytta plass med det aktive. Fjerde strofe: Det passive hever seg over smerta, og er aktivt når ingen ser. Femte strofe: Det passive veit. Det veit til og med meir enn me andre veit å spørra om. Sjette strofe: For oss lesarar derimot, er verda gåtefull. Kanskje har me bytta plass med det passive gjennom vår refleksjon, vår lesing. Kanskje er det me som sit og er passive nå. Eller kanskje er det det passive som framleis sit der, men som gjennom meditasjonen har flytta seg fram til eit punkt der det har blitt eitt med smerta, og som nå opplever nirvana. Helst er det nok på den siste måten det må vera, at diktet skildrar ei meditativ rørsle, ei hard rørsle i det harde.

Eg er ein einvis mann. Derfor vil resten av denne artikkelen handla om nøyaktig det same som eg allereide har sagt. For med den brennande mannen som utgangspunkt kan me sjå närmare på dikt frå ulike fasar av Øklands forfattarskap, og sjå at han frå første til siste stund har basert seg på desse innsiktene. Ikkje i alle dikta, rett nok. Men frå første til siste samling har han inkludert dikt som tangerer den uforsonlege buddhismen. Og så er det ein liten ting eg ikkje har sagt ennå, noko med blikket. Men det får me komma tilbake til etter kvart.

Aktivt og passivt
Om du kikkar deg rundt på dette oppslaget, vil du sjå at det er fleire dikt som blir siterte i heilskap. I alle desse dikta er det tale om noko passivt som står i opposisjon til det aktivt handlande. Det kan til dømes vera ein mann som ligg i badekaret (passivt), etter å ha teke livet av seg (aktivt). Men det kan òg vera ein mann som blir flådd eller nokon som kjenner at dei svevar opp over sin eigen kropp. Poenget – å, eg skjemmest mest over å komma med det, det er så lite og sjølvsagd – er at dette er ein bärande dikotomi i denne forfattarskapen. Til dømes handlar eit av dei aller første dikta i debutsamlinga Ein gul dag (1963) om at «Rørsla vil ut or kroppen», og om at handlinga og den passive kroppen fjerner seg frå kvarandre. Samling nummer to, Mandragora (1966) opnar med eit dikt om «Søndagsjegrane». Og etter jakta heiter det at «Gjennom raude timar og stilt jag/ kjem alle einslege heim for å vake/ over sitt bytte i søvnens hus.» Det merkelege, som hender i begge desse dikta, er at ein flytter seg fram mot eit punkt der innsikta flytter seg bort frå kroppen (det aktive sin bustad), at (det passive) medvitet i diktet distanserer seg frå kroppen, som blir passivisert, og ender opp som ei meditativ tenking utanfor kroppen. Sjå bare her:

Rørsla vil

Rørsla vil ut or kroppen,
kavar og slit i armar og føter.
Snart er lekamen sprengd.

Snart ligg vi visna på rygg,
stirande opp i eit endelaust tak.
Levande, men stille.

Levande ser vi taket bli tungt,
det sig ned i vårt andlet.
Kverv i hugen.

Kverv det i oss? Vi tar feil.
Vi er løfta av framande hender
ut i det tome.

Første strofe: Substansen/tanken skil seg frå forma/kroppen. Andre stofe: Forma ligg att, levande men utan substans. Denne substanslause kroppen ser på noko som óg er utan substans. Tredje strofe: Det substanslause får substans, og ser på noko som også får substans. Fjerde strofe: Det som hadde substans, er nå utan substans, men omgjeve av ei formlaus form (framande hender som løfter ein ut i det tome).

Me ser at intelligensen ligg i medvitet, i det passive som blir løfta ut. Og dette kjem Økland tilbake til i den tredje samlinga, Vandreduene (1968), der det smått kanoniserte «Å, menneske!» handlar om kor fint det ville vera å bli ei høne i bur. Å leva som imbesil og døy ung, som kropp utan medvit. For å tenka er å lida. Å tenka er å skilla seg frå kroppen sin, og tenka seg sjølv som ikkje lenger fysisk til stades. Derfor er tenkinga overskriding. Og derfor er passiviteten overskriding. Til dømes i den foreløpig siste samlinga, Etter Brancusi (1999), der det står eit dikt om maur og maurungar. Maurungane ligg i kvite posar, og er større enn dei vaksne maurane. For Økland er dei vaksne (aktive) maurane nåtida og dei ufødde (passive) maurungane framtida. Og framtida vil altså innebära at dei aktive maurane døyr og dei passive blir levande. Det er derfor dei vaksne maurane passar så godt på ungane, fordi dei representerer overskridinga til framtida.

Smerte i verda

Det neste eg skal seia ein gong til, er dette med smerta over å vera i verda. I «Mannbrannen» sat han og brann, altså. Og i dei andre dikta i denne artikkelen blir òg kontakten mellom kroppen/närväret og det nevrologiske markert. I det heile er det jo ein naturleg konsekvens at mannen som skreiv «Black & decker» mest 30 år før American Psycho, har eitt og anna å seia om smerta og innsikta. Til dømes i dette diktet her, frå 1968, som langt på veg definerer Økland som poet:

Vi tenkjer vi kunne flå deg (matematisk)

Vi tenkjer vi kunne flå deg
levande, menneskegris,
for deretter la deg gå.

Vi tenkjer svinepelsen din utspent
på marka med fleire pluggar

Kor liten ville du ikkje kjenne deg
når du så kom tilbake
og såg på den store huda.

Vi tenkjer vidare – matematisk –
at skinnet vert utspilt og utspilt.
Kor mykje mindre vert ikkje du
i høve til det?

Og vi strekker skinnet stendig
vidare, stendig tynnare.
Nå blir det langt mellom busta,
skinnet er nesten usynleg.
Einast du kan kjenne det att.

Vi tenkjer heilt matematisk
at skinnet er strekt overalt.
Ingen berr flekk tilbake i verden.

Då er du liten.
Då er du ingenting
samanlikna.
Då er du ute av verden.

Men i ditt nye skinn,
som også er ingenting
i relasjon til det gamle,
kan du gå overalt der du vil
og finne deg sjølv igjen.

Dette tenkjer vi oss og seier med ein poet:
Kom –

<>Første strofe: Forma/skinnet og substansen/«deg» blir skilde. Andre til fjerde strofe: Konfrontasjon mellom dei. Femte strofe: Substansen har nå eksklusiv innsikt om forma. Sjette strofe: Denne forma berre substansen kan merka, blir altomfattande. Sjuande og åttande strofa: Då, når forma blir altomfattande, forlet substansen verda samstundes som substansen kjenner seg att i alt. (Det er dette som heiter nirvana, veit du, når ein er eitt med alt og forlater verda.)

På same måten som mannen som sat og brann kunne bytta plass med andre, som då ville overta hans utsette posisjon, spring eksistensopplevinga ut av ei nevrologisk kobling til tilväret. Derfor stig ein ut av kroppen, på ein eller annan måte, i Økland sine dikt av denne typen. Ein må ha noko ved sin eigen natur ein kan overvinna, viss ikkje er jo transformeringa umogeleg. Og det ein kan overvinna, er dei fysiske opplevingane. Dei kan subjektiverast, dei kan bli til noko ein kan gå ut av og sjå tilbake på.

Men denne innsikta er ikkje eksklusiv for dette diktet. Også i dikt som «Mannbrannen», og i diktet om rørslene som vil ut av kroppen, såg me at medvitet forlot kroppen. For ikkje å snakka om det som hender i diktet me nå straks skal sjå på:

Når subjektet blir objekt

Økland sine beste dikt – det er dei eg skriv om her – rører seg frå ein dualitet mellom kropp og tanke via ei splitting av dei to fram mot ei ny samling eller eit nytt sams blikk på dei. Rørsla frå subjekt til objekt som ligg i dette, er ikkje bare slik at den som reflekterer får slik distanse til seg sjølv at han kan se seg utanfrå. – Sjølv om dette sjølvsagt er ein del av det, til dømes når «vi» i det tidlege diktet svevar under taket og ser kroppen ligga livlaus igjen der nede.

Men den verkelege objektiveringa kjem ein til litt seinare i forfattarskapen, når bruken av «du» i dikta festar seg. For dette er ikkje eit «du» som hos Wergeland, der «du» til dømes er ei kvinne eller ein blom. «Du» er heller ikkje som hos Olav H. Hauge, der det betyr «eg». Nei, hos Økland betyr «du» den det blir tala til. «Du» er lesaren, som gjennom diktlesinga går frå subjekt til objekt, frå den som ser til den som blir sedd. For sjå her:

Må alvoret alltid regjere?

Gift får du av liljekonvallen.
Drukningsdød av drikkevatnet.
Når sola går ned,

kan du følgje den.
Du lever farleg.
Slik vil du ha det.

Slik vil du ein gong bli funnen:
Nedsokken i badekaret ei natt
med liljekonvall i tannglaset.

I dette 1979-diktet blir du, lesar, ført fram mot ein hypotetisk situasjon der du når du ser på diktet får sjå deg sjølv i badekaret. Du finn deg sjølv, du ser deg frå utsida. Men det er ikkje klart om du er død eller om du er som død. For blikket ditt er ikkje hos kroppen din, så du kan ikkje heilt vita korleis det står til med han. På same måte som i stiginga opp mot taket, står du gjennom diktlesinga i kontakt med ei meditativ overskriding av din eigen kropp. Og dette er det vesle sluttpoenget eg ikkje nemnde i samband med «Mannbrannen» heilt i starten av artikkelen: At Økland gjennom det det fritt svevande blikkpunktet sitt drar lesaren inn i diktet, og overskrid seg sjølv gjennom å la lesaren oppleva. Verre er det ikkje.

Apropos ingenting

Det som gjer Økland sin versjon av buddhismen så spesiell, er ikkje humoren. For det er mykje humor i den buddhistiske diktinga. Heller ikkje oppmjukinga av tilhøvet mellom subjekt og objekt er det noko spesielt med, eller det uklare skillet mellom det som er og det som ikkje på same måte er sant. Alt dette er god asiatisk tone. Også tankane kring døden kjenner me att, tanken om å komma bort frå dette som ikkje er og bli eitt med alt. Men at det er så mykje vald her, at døden ikkje bare kjem som mjukt snøfall i hagen, det er litt spesielt. Det avslappa, harmonisøkande er erstatta av noko heilt anna. Det er erstatta av ei infam, halvt smilande røyst som seier: «Vi tenkjer vi kunne flå deg/ levande, menneskegris/ for deretter la deg gå.»

_________________
Litteratur:

Einar Økland: Dikt i samling. Samlaget 1993.

__________________________________
www.nypoesi.net, 17.09.08